Giữa tháng 5,ông Diệp Văn Lập (tức ca sĩ Quang Lập) bị Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng,kinh tế,buôn lậu (C03,Bộ Công an) khởi tố vì Xâm phạm quyền tác giả,quyền liên quan.

Một số người khác bị khởi tố lần này với hành vi tương tự,trong đó có ông Nguyễn Hải Bình,Tổng giám đốc Công ty BH Media,đồng thời là Phó Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền Tác giả Việt Nam. Nhiều chủ đơn vị sản xuất show nổi tiếng,như Lululola Entertainment,Mây Sài Gòn,nằm trong danh sách điều tra.

Bước đầu,C03 xác định các pháp nhân do các bị can sở hữu đã ký hợp đồng với nhiều phòng trà,đơn vị tổ chức các đêm nhạc,sau đó thực hiện ghi âm,ghi hình tác phẩm âm nhạc và chỉnh sửa,sao chép rồi đăng tải trên các kênh YouTube. Tuy nhiên,việc sử dụng này không được phép của tác giả cũng như chủ sở hữu.

Các vụ xâm phạm bản quyền âm nhạc gây nên thiệt hại khó đong đếm cho tác giả. Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho biết năm 2008 - giai đoạn sôi động của thị trường nhạc chuông nhạc chờ,một bản hit anh viết đạt doanh thu tổng kết từ các nhà mạng là 1,7 tỷ đồng,song người nhận không phải là anh. Khi nhạc sĩ hỏi thẳng êkíp ca sĩ thu âm bài hát,anh nhận được câu trả lời qua loa và 30 triệu đồng "an ủi". Nguyễn Văn Chung nói từ đó bắt đầu nhận thức phải cẩn trọng hơn trong các văn bản thỏa thuận và hợp đồng.

Dù vậy,một thời gian dài,Nguyễn Văn Chung liên tiếp bị nhiều đơn vị trong nước hoặc ngoài nước "claim" (khiếu nại) bản quyền nhạc số của bài hát do chính anh sáng tác. Những công ty này còn hưởng phần tiền YouTube và các nền tảng trả về,dù anh không ủy quyền cho những đơn vị đó. Ngoài thiệt hại kinh tế,nhạc sĩ còn thấy khó xử vì các chương trình phi lợi nhuận,phục vụ quần chúng - chính trị vốn được anh cho phép sử dụng nhạc miễn phí,cũng bị "đánh gậy",gây khó dễ trong việc đăng tải,phát sóng.

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Tương tự,nhạc sĩ Nguyễn Nhất Huy nói thời đỉnh cao của chương trình Làn Sóng Xanh,ông có hơn 20 ca khúc được sử dụng,khai thác làm nhạc chờ. Dù lượng tải về rất lớn,phần lớn doanh thu thương mại lúc bấy giờ đều chảy về túi các chủ bản ghi và ca sĩ,còn nguồn thu cho nhạc sĩ "chủ yếu là may rủi". Theo Nhất Huy,ở các sân khấu nhỏ lẻ hoặc vùng sâu vùng xa,hiện tượng "xù" tiền bản quyền diễn ra phức tạp. Ở môi trường nhạc số,thực trạng này càng khó kiểm soát.

Nhạc sĩ Hà Phương - tác giả ca khúc Bông điên điển nổi tiếng - từng cho biết nhiều năm qua,khoảng 40-50 ca khúc của ông được khai thác rộng rãi,nhưng gia đình không nhận được tiền tác quyền. Con trai nhạc sĩ nói ông ký hợp đồng chuyển nhượng quyền khai thác cho một đơn vị MCN (mạng đa kênh).

Ban đầu,gia đình vẫn nhận được các khoản chi trả liên quan tác quyền,nhưng thời gian sau bặt tăm. Khi người thân liên hệ,phía công ty này nói đã thực hiện đúng với hợp đồng ký kết. Sau đó,gia đình thuê luật sư tư vấn,được cho biết hợp đồng thuộc dạng chuyển nhượng quyền khai thác vô thời hạn. "Sự việc kéo dài,ảnh hưởng lớn đến sức khỏe lẫn tinh thần của cha tôi",người con nói.

Thiệt hại chủ yếu do nhiều nhạc sĩ còn mơ hồ về quyền tác giả. Theo Nhất Huy,ông và nhiều đồng nghiệp xem các vụ xâm hại bản quyền là tranh chấp dân sự. Nguyễn Nhất Huy nhận định nhiều người trong giới sáng tác còn ngây thơ trong việc quản lý tài sản trí tuệ,xuất phát từ tư duy làm nghề chủ yếu để "cống hiến cho nền âm nhạc".

Đồng quan điểm,bầu show Hoàng Tuấn nói lỗi sai phần lớn do phía nhạc sĩ thiếu cẩn trọng khi đặt bút ký. Do không nghiên cứu kỹ các điều khoản ràng buộc trong hợp đồng (độc quyền,bán đứt hay ủy quyền bán phần),nhiều người vô tình ký chuyển nhượng các quyền mà chính họ không sở hữu trọn vẹn,dẫn đến những tranh chấp pháp lý về sau,khi bên mua tiến hành bảo vệ bản quyền trên các nền tảng số.

Ngoài ra,không ít đơn vị tổ chức dù hiểu luật vẫn tìm cách né tránh,do chế tài trước đây chưa đủ mạnh,hệ quả là người sáng tác chịu phần thiệt. Nhất Huy cho biết từng chứng kiến nhiều bầu sô ưu tiên ngân sách để chi trả cho ca sĩ,đạo diễn,nhạc công hay chi phí âm thanh,ánh sáng,mà bỏ quên tác giả.

"Phải đến khi Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam VCPMC ra đời,nhiều nhạc sĩ mới bắt đầu thu được tác quyền từ những chương trình chính thức",Nhất Huy nêu ý kiến.

Nhạc sĩ Nguyễn Nhất Huy (giữa) trong buổi tập chuẩn bị cho liveshow năm 2023. Ảnh: Tâm Giao

Bên cạnh đó,thị trường hiện nay tồn tại tình trạng nhập nhèm giữa "quyền tác giả" (với nhạc sĩ sáng tác) và "quyền liên quan" (với ca sĩ thể hiện). Nhiều đơn vị chỉ ký hợp đồng khai thác với ca sĩ biểu diễn một bài hát (ví dụ như một bản phối hoặc một lời Việt cụ thể),nhưng sau đó lại tự ý đánh bản quyền hoặc nhận bảo vệ toàn bộ tác phẩm mà không biết,hoặc cố tình lờ đi việc quyền tác giả gốc vẫn thuộc về một cá nhân khác.

"Sự mập mờ trong khâu kiểm soát nguồn gốc tác phẩm và lỗ hổng từ các hợp đồng ký kết sơ sài từ phía nghệ sĩ chính là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến các cuộc tranh chấp bản quyền dai dẳng hiện nay",bầu show Hoàng Tuấn nói.

Năm 2023,VCPMC từng đăng thư cảnh báo các nhạc sĩ thành viên của đơn vị này về việc một số công ty,cá nhân kinh doanh nhạc tìm cách liên hệ,đặt vấn đề để họ ký hợp đồng chuyển nhượng bán đứt hoặc hợp đồng độc quyền,hợp đồng chuyển quyền cho phép công ty,cá nhân đó sử dụng tác phẩm kinh doanh trên tất cả lĩnh vực. VCPMC cho rằng nhạc sĩ sau đó có thể sẽ mất quyền tác giả đối với tác phẩm,hoặc mất quyền kiểm soát. Bởi trước mắt,nhạc sĩ nhận về một khoản tiền nhất định nhưng không còn là chủ sở hữu quyền tác giả,và bị mất vĩnh viễn các quyền tài sản quy định tại điều 20 Luật Sở hữu Trí tuệ.

Tiến sĩ Nguyễn Thái Cường,Khoa luật Dân sự,Đại học Luật TP HCM cho rằng đang có nhiều lỗ hổng lớn xuất phát từ vấn đề ủy quyền khai thác,sử dụng sản phẩm âm nhạc."Nhiều hợp đồng chỉ ghi chung chung như được quyền khai thác trên môi trường số,được quyền sử dụng thương mại. Trong khi mỗi hành vi ghi âm,ghi hình,remix,karaoke,cover,AI voice clone đều có thể là một quyền tài sản độc lập",ông Cường cho biết.

Ngoài ra,theo luật sư,lỗ hổng không chỉ nằm ở hợp đồng mà còn nằm ở cơ chế quản trị quyền trong môi trường số. Hiện nay,việc cắt,dựng video ngắn,AI cover,được thực hiện rất nhanh. Nhưng nhiều tác giả hoặc đơn vị được ủy quyền chưa có hệ thống giám sát dữ liệu số hiệu quả,khó phát hiện sai phạm.

Để tránh thiệt hại,giới nhạc sĩ cần thay đổi tư duy quản lý tài sản trí tuệ,theo tiến sĩ Cường. Người sáng tác nên đăng ký quyền tác giả sớm,bởi giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là chứng cứ pháp lý quan trọng giúp chứng minh quyền sở hữu nhanh chóng khi tranh chấp,hoặc yêu cầu nền tảng số gỡ nội dung.

Việc cần làm thứ hai là hợp đồng phải quy định chi tiết về việc quyền nào được chuyển giao,quyền nào không,có được tạo sản phẩm phái sinh hay không; có được đăng YouTube,TikTok hay không,có được kiếm tiền quảng cáo không; có được cấp phép lại cho bên thứ ba không. "Trong thời đại số,một câu chữ mơ hồ có thể dẫn đến thiệt hại rất lớn",tiến sĩ nói.

Giải pháp thứ ba là áp dụng công nghệ quản lý bản quyền tác giả,hoặc đơn vị quản lý nên sử dụng YouTube Content ID,watermark số,blockchain timestamp,hệ thống tracking dữ liệu; để phát hiện nhanh hành vi sao chép trái phép.

"Tiếp đến là cần xử lý vi phạm sớm. Nhiều tác giả có tâm lý ngại kiện tụng hoặc cho rằng vi phạm nhỏ không đáng xử lý. Tuy nhiên,nếu để hành vi kéo dài sẽ tạo tiền lệ xấu,gây thất thoát doanh thu,khó chứng minh thiệt hại về sau",ông Cường khuyến nghị.

Hoàng Dung - Mai Nhật - Hải Đăng